Przyszłość w przeszłości

Czego nie udało im się ukryć

Pogański król Polski – Bolesław II Zapomniany

7 min read

Mowa o Bolesławie II Zapomnianym, postaci, która zapisała się jedynie w legendach o polskich władcach z dynastii Piastów. Czy aby na pewno Polską rządziła kiedyś postać na miarę rzymskiego cesarza Juliana Apostaty, który w latach 361-363 próbował przywrócić w swoim kraju pogańską wiarę? Wszystko wskazuje na to, że jest to możliwe. Bolesław II Zapomniany prawdopodobnie na tyle obraził swoim postępowaniem ówczesnych chrześcijańskich kronikarzy, że został za to pominięty we wszystkich źródłach piśmienniczych. Jego winą były działania zmierzające do powrotu do dawnych, przedchrześcijańskich wierzeń.

Władca pominięty

Pomiędzy 1034 a 1039 rokiem żaden król nie został wskazany w historycznych rocznikach. Jest to okres pomiędzy Mieszkiem II a Kazimierzem Odnowicielem. Można by uznać tę lukę za przeoczenie, lecz istnieje kilka poszlak świadczących o tym, że był to celowy zabieg. Podobną, jednak udokumentowaną historią, jest władanie księcia Bezpryma (pierworodnego syna Bolesława Chrobrego i jego drugiej, węgierskiej, żony) w latach 1031-1032. Książę to postać, która również powróciła do tradycyjnej wiary. Jego imię niesie nietypowe znaczenie, odnoszące się prawdopodobnie do faktu, że był pozbawiony pierwszeństwa w dziedziczeniu – sugestie na ten temat można odnaleźć w niemieckim piśmiennictwie. Z powodu pozbawienia władzy Bezprym miał powrócić wspierany przez pogańskich sojuszników. Rok jego panowania zakończył się zwycięstwem Mieszka II, który zmarł w 1034 roku. Po jego śmierci zachodzi duże prawdopodobieństwo korzystnych warunków do powrotu do rodzimych wierzeń przez kolejnego władcę. Cytując roczniki niemieckie: “Po śmierci Mieszka II w Polsce całkowicie wyginęło chrześcijaństwo”.

W tym okresie władanie krajem odziedziczył syn Mieszka II, Bolesław Mieszkowic. Również o jego przypadku brakuje zapisków w najważniejszych kronikach. Wzmianki na jego temat zachowały się natomiast w  XIII-wiecznej „Kronice wielkopolskiej”, prawdopodobnie opartej na wcześniej zaginionych źródłach. Zgodnie z zawartą w niej informacją, pierworodny syn Mieszka II rozpoczął rządy po śmierci ojca. Ze sposobu, w jaki ta postać została opisana wynika, że budziła wrogość kronikarza. Pisarz napomknął, że Bolesław popełnił “okropne zbrodnie” i z tego powodu poczet królów i książąt polskich pomija go, skazując na wymazanie z kart historii. Co prawda obecnie historycy uznają, że Bolesław jest postacią zmyśloną bądź pomyloną z Bezprymem, jednak zastanawiające jest, że śmierć Bezpryma datuje się w innych źródłach na 1032 rok, a panowanie Bolesława miało mieć miejsce w latach późniejszych. Ponadto Bezprym był pierwszym synem Bolesława Chrobrego, a ojcem Bolesława zapomnianego był Mieszko II. 

Kłopotliwy starszy brat?

Ciekawy dla badaczy tego okresu historii Polski jest fakt, że Kazimierz Odnowiciel był przedstawicielem stanu duchownego (cytując Galla Anonima: “jako pacholę do klasztoru przez rodziców był ofiarowany i tamże w Piśmie świętem wykształcony”). W przypadku odrzucenia hipotezy o władaniu Bolesława Zapomnianego zachodzi bowiem nietypowa sytuacja. Zwyczajem było, że do zakonu oddawano synów królów w sytuacji, gdy nie oni mieli przejąć władanie po śmierci ojca. Historycy tłumaczą jednak łaciński wyraz “oblatio” jako oddanie pod nauczanie, co może być błędnym wyjaśnieniem ze względu na czasy, w których raczej jako oblatio tłumaczyło się trwałe „ofiarowanie, poświęcenie do służby Bożej” . Można również zauważyć, że z jakiegoś powodu w piśmiennictwie wyraźnie zaznacza się, że między śmiercią Mieszka II a najazdem Brzetysława (czeskiego księcia) w 1038 roku panowało bezkrólewie. Kolejną kwestią jest, że w początkach dynastii Piastów panował zwyczaj, że władający Mieszko nadawał swojemu synowi na imię Bolesław, po czym w następnym pokoleniu Bolesław nadawał swojemu synowi imię Mieszko. Nazwanie pierworodnego imieniem Kazimierz stanowiłoby nietypowe wyłamanie się z tego schematu, lecz jako imię dla młodszego syna nie narusza tradycji, zwłaszcza, jeśli syn ten został poświęcony do służby w zakonie.

Inne źródła dotyczące Bolesława II

Należy wspomnieć również o opowieści Wincentego z Kielczy z XIII wieku, która porusza temat Bolesława. Pierworodny Mieszka II był też wymieniany w innych polskich, mniej znanych źródłach. Przykładowo w rocznikach „Kapituły Krakowskiej” z 1038 roku wskazano zgon króla Bolesława. Kogo miałby dotyczyć ten zapis, jeżeli Bolesław Chrobry zmarł w 1025 roku, a Bolesław Śmiały znacznie później, dopiero w 1081 roku? W tym przypadku kronikarz prawdopodobnie miał na myśli właśnie zapomnianego pogańskiego imiennika. Dotyczy go także, choć nie bezpośrednio, „Rocznik małopolski”, który określa Bolesława Krzywoustego jako Bolesława IV. Wzmiankę odnajdziemy również w zniszczonym w XIX w. „Kodeksie tynieckim”, gdzie tym razem Bolesław Śmiały, wbrew powszechnie znanej chronologii, figuruje jako Bolesław III. Informacje te mogą sugerować, że w czasie pomiędzy Bolesławem Chrobrym a Bolesławem Śmiałym istniał jeszcze jeden władca o tym samym imieniu. Także fragment „Tabula regnum Poloniae” z końca XIV wieku głosi: „Jeden waleczny król wymazany został z rzędu panujących”. Inne obce dzieła, w których występuje ta postać, to między innymi: niemiecka „Kronika z Braunweiler”, dotycząca prześladowania królowej Ryksy (Rychezy) przez syna, „Kronika Czechów” Kosmasa i „Kronika węgierska” Chartiritusa Biskupa we fragmencie o pomocy, której w czasie wojny udzielił Węgrom Bolesław II. Biorąc powyższe pod uwagę, nie jest prawdopodobne aby twórcy tylu tekstów źródłowych popełnili pomyłki w treści. Z jakiego powodu zatem w polskiej historii Bolesław II jest jedynie legendą?

Życie i działalność zapomnianego króla

Bolesław II Zapomniany urodził się około roku 1014 jako syn Mieszka II i słowiańskiego pochodzenia Dobrawy. Zmarł w roku 1038. Zgodnie z prawem kościelnym traktowano go zatem jako syna z nieprawego łoża, bastarda, w przeciwieństwie do rodzimy zwyczajów na podstawie których mógł być pełnoprawnym następcą Mieszka. Byłby to początek powrotu do rodzimych tradycji przez tę postać. Czas panowania Bolesława miał być czasem powrotu do pogańskich korzeni, który opierał się na średniej warstwie rycerstwa, gdzie nadal kultywowano rodzime tradycje. Także chłopstwo wciąż nie ustępowało przed naporem chrześcijaństwa. Fragment na ten temat można odnaleźć w “Historii chłopów polskich” autorstwa Aleksandra Świętochowskiego: „Kler podtrzymywał niewolę [chłopów] i rozszerzał. Zaprawiony do okrucieństwa w przymusowym nawracaniu pogan nie czuł wcale wyrzutów sumienia z powodu ujarzmiania włościan. Nie cofał się nawet przed fałszowaniem przywilejów, ażeby mocniej wyzyskiwać swych poddanych”. Warstwami społecznymi, z którymi Bolesławowi przyszło się zmierzyć, były zatem możnowładztwo i przedstawiciele Kościoła.

Najsilniejsza “reakcja pogańska” nastąpiła na Śląsku i w Wielkopolsce, a powstanie które wybuchło w tym czasie przyczyniło się do znaczących strat budowanej wcześniej z trudem krajowej kościelnej organizacji. Zostały zburzone rozmaite budowle: katedra we Wrocławiu, biskupie stolice, wiele kościołów i klasztorów. Jest to również czas, kiedy Mazowsze znalazło się poza granicami Polski, gdyż na tych terenach powstało państwo wczesnofeudalne Miecława, który był cześnikiem Mieszka II. Bolesław Zapomniany zginął w wyniku zamachu, a niedługo po jego śmierci na Polskę najechał czeski władca Brzetysław, jeszcze bardziej utrudniając funkcjonowanie Kościoła. Według piśmiennictwa Jasienicy gnieźnieński kościół został tak bardzo zrujnowany, że można w nim było spotkać dzikie zwierzęta. Do ostatecznej klęski pogańskiego powstania przyczynił się uprzednio przebywający w klasztorze syn Mieszka II i niemieckiej Rychezy, Kazimierz Odnowiciel. Zatem to siły zewnętrzne w postaci papieża, cesarza i mieczy wojska niemieckiego pomogły przywrócić w kraju chrześcijaństwo. Jednoczesne niszczenie licznych miejsc kultów i rodzimowierczych świątyń oraz posągów dokończyły zniszczenie pogaństwa w Polsce. Historie na ten temat odnajdziemy w powieściach polskiego pisarza historycznego Karol Bunscha – “Bezkrólewie” oraz Rafała Dębskiego “Kiedy Bóg zasypia”.

Przyczyny zapomnienia

Określone w łacinie jako “damnatio memoriae” wymazanie władcy z kart historii było dawniej niejednokrotnie stosowane w podobnych przypadkach. W średniowiecznej Polsce, w której sztukę czytania i pisania posiedli nieliczni przedstawiciele duchowieństwa i zakonnicy był to zabieg ułatwiony. Na tej podstawie możemy sądzić, że zapiski dotyczące Bolesława II zostały po prostu usunięte z pergaminu, a karty kronik odnoszące się do chronologii władców Polski zafałszowano. Gdyby podobny historyczny władca żył w którymś z bardziej rozwiniętych krajów na Zachodzie, podobne fałszerstwo byłoby znacznie bardziej utrudnione, jednakże jest wielce prawdopodobne, że w niedawno nawróconej ówczesnej Polsce dokonano takiego zabiegu. Istotne, że zapiski o pogańskim królu Bolesławie II przetrwały w kilkunastu źródłach z epoki, różnego pochodzenia. Warto zadać sobie pytanie – dlaczego hipoteza o jego istnieniu jest mimo tego bezwzględnie odrzucana jako nieprawdziwa? Czyżby powodem było to, że jest niezgodna z oficjalnie przyjętym wizerunkiem Polski jako katolickiego kraju od niepamiętnych czasów? 

Dodaj komentarz

© Wszystkie prawa zastrzeżone